Hugsandi trúgvandi

Theology cannot measure up to its own standards if it is not able to relate the Christian belief in the omnipresent God meaningfully to the theories of the empirical sciences. In other words, theology falls short of its own agenda if it rules out a specified relationship with the sciences. The interconnection with science is part (but also only one part!) of the justification of theology as a rational discipline! - Niels Henrik Gregersen, “A Contextual Coherence Theory” í Rethinking Theology and Science: Six Models for the Current Debate, s. 185

Eg lesi beint nú næstu volumu av systematisku teologiini hjá Wolfhart Pannenberg. Argumentið í bókini er í stuttum, at skapanarlæran er har, sum kristna trúgvin á tríeina Gud, sum eskatologiskt opinberaði seg í persóninum Jesusi og hansara verki, verður staðfest. Bókin er sera áhugaverd og spennandi, og Pannenberg er við at blíva mín yndisgudfrøðingur. Tað verður allarhelst við støði í onkrum av hansara verkum, at eg fari at skriva mína bachelor uppgávu.

Eitt sera áhugavert brot, sum staðfestir ein illgruna, eg havi havt leingi um skapanarsøgurnar í 1. Mós., er á síðu 116-117. Her er sitatið:

A particularly striking example of a time-bound insight that we have now abandoned may be found in the idea of a separation of the waters of the primal flood by a firmament (Gen. 1:6f.). This firmament explains mechanically why the waters beneath it, which cover the earth retreat and gather together and thus let dry ground emerge, for no masses of water an now pour down upon them through the heavenly “bell” or vault (1:6, 9f.). The story of the flood tells us what happens when leaks in the vault occur and are not stopped (7:11).

The cosmology that finds expression in the idea of the firmament bears impressive testimony to the science of antiquity, which rationally relates the order of the universe to human engineering. For this reason it is a misunderstanding to try to base theology on the literal sense. A theological doctrine of creation should follow where the biblical witness leads by claiming current knowledge of the world for a description of the divine work of creation, using the resources that are actually at hand. Theology will not do justice to the authority of the biblical witness if it tries to preserve the time-bound ideas with which the biblical account of creation works instead of repeating in its own day the acts of theologically appropriating contemporary knowledge.

“Firmament” verður umsett til “hvølv” á føroyskum. Sambært answers.com, er eitt hvølv eitt stórt kar, sum tey í Gamla Testamenti hildu vera omanfyri turra lendi. Ein rúgva av vatni var í hesum karinum og soleiðis tryggjaði karið, at tað var turt lendi. Stjørnur, mánin og sólin vóru føst í hvølvinum og tað kom, sum Pannenberg vísir á, onkumtíð hol á og jørðin varð undir av tí sama. Tað er upp til hvølvið, at teir ætlaðu at byggja Bábelstornið og sambært Job 38:22 verður kavi og heglingur goymdur har uppi.

Í dag vita vit, at hetta er ein høpisleys kosmologi. Tað er einki risastórt kar omanfyri okkum. Regn, kavi og heglingur koma úr skýggjum og polarísurin, m.a., tryggjar, at vit ikki eru meira undir enn vit eru. Tað, sum Pannenberg í hesum sambandi vísir á, er at teir, sum skrivaðu 1. Mós., skrivaðu við støði í tí vitanini, sum teir høvdu tá. Teir høvdu ongar stjørukikarar ella veðurballónir - men teir høvdu kør (kanska uppi á takinum fyri at samla regn at drekka)! Við støði í hesi tøknini ímyndaðu teir sær, hvussu heimurin sá út. Á ein rættiliga primitivan, men veruliga, hátt gjørdu teir vísindaligar metingar av heiminum. Tað hevur síðani víst seg, at teir tóku feil, men tað kundu teir jú ikki vita: Teir gjørdu bara sítt arbeiði so gott, sum teir kundu.

Pannenberg vísir so á, at tað, við støði í andanum í tekstinum, er skeivt at takað tað vísindaliga, sum skapanarsøgurnar siga, bókstaviliga. Andin í tekstinum er at vísa á bestu vísindaligu vitanina, sum er til - og geva Gudi æruna fyri veruleikan, sum vísindin lýsir. Og takað vit Bíbliuna alvorliga, so mugu vit, líka sum rithøvundarnir av 1. Mós., takað vísind í ramasta álvara - tí vísind lýsir Guds skaparverk fyri okkum. Vit vita nú, at tað ikki er eitt kar omanfyri okkum, men heldur ein óendaliga stór rúmd. Og Gud havi æruna fyri tað.

Tað er við støði í hesum, at eg avnokti kreationismu og heldur eri evolutionist. Líka sum bíbilsku rithøvundarnir, so takið eg bestu vísindina, sum er beint nú, í ramasta álvara og sum allýsing av Gud skaparaverki. Og vísindin beint nú? Hon sigur mær, at universið, jørðin, lívið og alt hevur ment seg frá tí einfalda til tað innviklaða. Kreationisma er, so óvísindalig sum hon er, í veruleikanum ein óbíbilsk læra. Og tí avnokti eg hana til frama fyri evolutión.

Eg eri sostatt evolutionist, tí eg trúgvi uppá Bíbliuna.

The trinitarian name of God gives us the final glance into what God is. However, it has truth and power only then, when it does not lose its connection to the act of God out of which it arises. The theological tradition has not always emphasised this connection clearly. Rather, the inclination has been to turn the dogma of the Trinity into a description of God that stands for itself, not telling us anything about his relationship to us. Under these conditions, it [the doctrine of the Trinity] does not only remain worthless but easily becomes damaging. That is, it generates an appearance of knowledge of God which consists merely in words. The New Testament does not participate in this employment of the doctrine of the Trinity because it grounds all its statements about God in the divine action that seizes us. – Adolf Schlatter, Das christliche Dogma (Stuttgart: Calwer Verlag, 1977), 356.

Sera áhugaverdir tankar um óharðskap (non-violence) og tess samband við Guds dóm frá Miroslav Volf, sum gongur radikalt inn fyri óharðskapi.

“My thesis that the practice of nonviolence requires a belief in divine vengeance will be unpopular with many Christians, especially theologian in the West. To the person who is inclined to dismiss it, I suggest imagining that you are delivering a lecture in a war zone (which is where a paper that underlies this chapter was originally delivered). Among your listeners are people whose cities and villages have been first plundered, then burned and leveled to the ground, whose daughters and sisters have been raped, whose fathers and brothers have had their throats slit. The topic of the lecture: a Christian attitude toward violence. The thesis: we should not retaliate since God is perfect noncoercive love. Soon you would discover that it takes the quiet of a suburban home for the birth of the thesis that human nonviolence corresponds to God’s refusal to judge. In a scorched land, soaked in the blood of the innocent, it will invariably die. And as one watches it die, one will do well to reflect about many other pleasant captivities of the liberal mind.” (Exclusion and Embrace, 304)

Hvis nakar er í Skotlandi ella tímur at ferðast, so skuldi tú komið ein túr til St. Andrews næsta hósdag, at lurta eftir John Polkinghorne fyrilestra um “Does God Interact with his Suffering World?” Fyrilesturin er partur av James Gregory fyrilestrunum um vísind og trúgv, sum universitetið í St. Andrews skipar fyri. Eg var til fyrilesturin hjá Denis Alexander, “Has Science Made Religion Redundant?”, fyrr í ár, sum var ógvuliga áhugaverdur. Eg spurdi enntá ein spurning, sum kann hoyrast, saman við høfliga svarinum, við at downloada fyrilesturin. Polkinghorne er feitur, so eg gleði meg. Hann hevur okkurt ser-enskt yvir sær. Høfligur og undirdrivin - non-chalantur ella so. Og so hevur hann eisini sera stórt street cred, bæði sum vísindamaður og teologur. Giti ikki at fyrilesturin verður kollveltandi, men góður, tað verður hann heilt sikkurt.

Tú burdi komið!

Hví? Jú, lítli mín, tað skal eg so væl siga tær!

Mær dámar ikki veking tí veking brýtir kontinuitetin. Veking sigur, at tað gamla ikki einans ikki kann brúkast longur. Veking sigur, at tað gamla er deytt og at vit mugu bróta upp úr nýggjum fyri veruliga at vera kristin. Tað gamla má avnoktast og útstoytast, so tað nýggja kann liva. Soleiðis verður kristindómur ikki longur ein 2000-ára lang traditión, men ein spildurnýggj rørsla, sum ger upp við og sleppur sær av við alla traditión. Ikki einans er hetta djúpt vanvirðiligt fyri øll tey, sum hava stríðst við trúnna og Gud á sama hátt sum tey, sum vilja vekja og verða vakt. Vekingarrørslur mála seg inní eitt horn í veruleikanum. Fyri hvørja veking minkar sjónarringurin. Protestantar lurta ikki eftir katolikkum. Kalvinistar lurta ikki eftir lutherianarum. Hyperkalvinistar lurta ikki eftir vanligari kalvinistum. Og so víðari. Til endans tosa vekingarrørslurnar bara við seg sjálvar. 

Í øllum vekingum liggur ein ironisk sjálvmótsøgn. Vekingar vilja gera upp við gamlar traditiónir, men vekingar eru, sambært teimum vaktu, so stór undur í sær sjálvum, at tær mugu blíva traditiónir sjálvar. Vekingar skapa nostalgi, sum jú er versti fíggindin hjá vekingarfólkum. Hugsa bara um hvussu ofta man sum baptist hoyrir um vekingarnar í 20.-30. og sum Keldufólk hoyrir um tjaldi á Gøtueiði. Kristus er svarið, Tom Roberts, “Tro på Jesus!”. Vekingar er partur av einum óndum sirkli, sum gongur runt og runt. Vekingar bróta ikki burturúr hesum sirklinum, men halda honum í gongd. Einasti máti at bróta út úr honum er at viðurkenna, at kristindómur er ein traditión, sum er altíð sjálvrannsakandi og kritisk. Nýggjur vitalitetur, hvørt hann er í lívi ella læru, er ikki ein uppger, sum kastar alt tað gamla frá sær, men má síggjast sum partur av traditiónini.

Reint sálarliga eru vekingar eisini kontra-produktivar. Tær abstrahera seg sjálvar frá kontinuitetinum í veruliga lívinum. Tær lyfta seg sjálvar burturúr dagliga lívinum og eru tí dømdar at detta niður aftur; og tað ofta hart. Um veking er hægsta málið, rúsandi kenslan av at vera so nær Gudi, so verður tann trúgvandi altíð skuffaður. Tað er ikki av tilvild, at tey, sum fara fram, tá ið tað verður bjóða fram á møtum, ofta eru farin fram túsund ferð fyrr. Vekingarfólk jagstra eftir vindi. Einum andaligum rúsi, sum reint sálarliga ikki kann vara meira enn eina stutta tíð. Óndi sirkulin aftur.

Tað er ein snediga livandi myta, at ateistar ikki hava nakran moral. Tað gevur meining uppá ein máta: Teir hava ongan ultimativan moralskan autoritet, sum bæði ger moralsku lógirnar og syrgir fyri at tey, sum halda tær verða lønt og tey, sum bróta tær verða straffað. Ateistar hava onga lógbók at halda seg til. Teir uppføra seg kanska pent, men tað er tí teir internalisera samfelagsnormar, sum kristindómurin hevur æruna av yvirhøvur eru har. Undir vatnskorpuni lúrir ein vandamikil nihilisma og anarkisma, sum uttan modererandi kreftirnar, kristindómurin hevur æruna av, høvdu týnt alt og øll.

Ella hvat?

Tað er heilt einfalt veruleiki, at ateistar, líka sum flest øll onnur fólk, hava eina moralska samvitsku. Eg las í gjár at Dawkins er so lóglýðin, at hann, tá ið hann súklar, steðgar fyri reyðum ljósi, sjálvt um eingin onnur ferðsla er har og onki løgreglueftirlit er. Eg haldi at søgan um náttúrligan moral í stóran og avgerandi mun passar. Vanligur moralur er eitt úrslit av ymiskum náttúrliga útviklaðum atferðarinklanatiónum, mentanarligu normunum, sum standast av hesum inklanatiónum og øðrum institutionellum ávirkanum, og rationellu avgerðunum hjá fólki, at gera gott ístaðin fyri ringt.

Summi halda, at tað er keðiligt, at tey, sum kristin, ikki kunnu takað patent uppá moral. Hetta tí tey vilja, at moralur hevur sín uppruna í Gudi. Tey vilja, at Gud skal hava skapt okkum vit okkara innaru kumpass, atferðarinklanatiónunum, mótvegis at tær eru útviklaðar og annars orsakaðar av ymiskum ikki-yvirnáttúrligum. Eg eri ikki samdur í hesum her. Eg haldi, at tað kemur úr eini modernaði (í tess teknisku merking) trong at gera alt universelt. Um nakað er veruligt, so má tað vera felags fyri øll. Eg dugi ikki at síggja hví tað skal vera neyðugt. Eg havi ongan trupulleika við relativismu.

Mótvegis universellum morali, so haldi eg at Guds opinbering í Jesusi er ein sera spesifikk opinbering, av eini størri frelsuætlan og harundir einum bestemtum morali. Hetta er ikki universellur moralur í tann forstand, at hann liggur innan í øllum og eru eyðsæddur fyri øllum. Hann er universellur, tí Gud vil at øll skulu liva eftir honum, men samstundis er hann spesifikkur, í tí at hann bara hendir í einum frelstum samanhangi og um ein skal liva eftir Guds vilja, so má ein inn í hendan samanhang.

Nógv av Guds vilja gongur ímóti vanligum morali. T.d. tað at vanda hin vangan ella geva sítt lív fyri sínar fíggindar. Hinuvegin, so er nógv yvirlapp, sum t.d. at elska og virða síni foreldur og at verja lívið hjá øðrum og sær sjálvum. Yvirlapp er gott, tí so kunnu vit samarbeiða við øðrum, sum vit í útgangsstøði ikki eru samd við. Samstundis er tað týdningarmikið at minnast, at vit ikki fylgja einum universellum, generellum morali, men einum spesifikkum einum, sum er grundaður á Guds opinberaða vilja í Jesusi.

Eg gangi og hugsi nógv um hvussu Guds verk í heiminum sær út. Á enskum “divine action”. Hvussu relaterar Gud til heimin?

Ein kensla, sum eg havi havt í nógv ár, sum er flotin yvir í veruliga lívið, er at um Gud veit alt, so gevur bøn onga meining. Tí hvis Gud veit alt, so veit hann longu alt, sum fer at henda. Hóast tað kanska er for nógv at siga, at alt er planlagt og bestemma (tí tað má agentur til at planleggja og bestemma), so er alt longu fast lagt frammanundan og einki, sum vit gera, fellir uttan fyri Guds vitan. Ikki einans umstøðurnar, sum vit vilja, bønin skal ávirka og broyta eru fast lagdar, so tað nyttar einki at biðja. Men eisini bønin sjálv er fast løgd - dupult meiningsloysi. Guds alvitan er gift fyri bønarlívið.

Tað eru fleiri møguleikar. Kanska virkar Guds alvitan ikki soleiðis. Kanska ger Guds alvitan ikki heimssøguna til eitt manuskript, men interagerar hon á onkran annan hátt við heimssøguna, sum ger at frælsið at gera tað, sum man vil og at biðja effektivt fyri ymiskum, er intakt. Ella kanska er Guds alvitan ikki ein reel alvitan, men ein potentiell. Altso, Gud veit ikki alt, sum fer at hendan, men alt, sum kann fara at henda. Heimurin er veruliga frælsur og vit kunnu gera akkurát tað, sum vit vilja, millum annað at biðja bønir, sum ávirka umstøður.

Her er nógv annað at siga. Kanska meir seinni.

Nú er tað sikkurt pretentiøst av mær at halda at orduliga nógv fólk lesa hendan bloggin. Tey, sum fylgjandi áheitan er til, lesa allarhelst ikki bloggin. Men hvat so! Eg skrivi allíkavæl.

Eg vil hervið heita á avvarandi mynduleikar í Kringvarpinum, at, nú stovnurin verður lagdur saman og visiónirnar verða endurskoðaðar, av nýggjum takað upp hvønn leiklut átrúnaðar- og heimspekiligt tilfar fer at spæla í nýggja Kringvarpinum. Heimspekiligt tilfar hevur verið so at siga ikki-eksisterandi, men eitt sindur av átrúnaðarligum tilfari hevur verið sent, bæði í útvarpi og sjónvarpi. Av og á verður serligt og serliga áhugavert ljós varpa á átrúnað, sum við “Frá deknalestri til tungutalu” einaferð í 90unum, TIlveru og ymiskum kjaksendingum, men sum heild hevur átrúnaðarliga tilfarið verið merkt av einum líkasælum og óvisionerum hugburði. Morgunlestur, sálmasangur og sjónvarpsmøtir eru aggandi gomul hugskot, sum í stóran mun hava mist nakran týdning, tey kanska einaferð høvdu. Hvussu vendir og víkir, eru hesar sendingar akkurát líka sum tey altíð hava verið og hetta ber boð um líkasælu frá Kringvarpsins síðu.

Føroya fólk er ikki líkasælt viðvíkjandi átrúnaði og heimspeki. Einki fær fólk upp at flákra meir enn átrúnaður og heimspeki (jú, ok, fótbóltur og fiskur eisini). Hygg eftir §266b, hygg eftir Gudloysi, Getsemane, osfr. Fyri ikki at talað um veruleikan, at føroyingar heilt einfalt eru trúgvandi í nógv størri mun enn flestu grannar okkara. Vit hava altíð verið religiøs og religiónin hevur eyðkent og eyðkennir okkara veruleika í sera stóran mun.

Í ljósinum av hesum, vil eg heita á nýggju leiðsluna av Kringvarpinum, at endurskoða teirra hugburð og politikk viðvíkjandi átrúnaði og heimspeki. Í staðin fyri visiónsloysi og líkasælu, skuldi feitt, kritiskt, áhugavert, persónligt, kontroversielt, provokerandi, lovprísandi, lærandi, sjónarringsvíðkandi, upplýst, framfýsið, søguligt, nýskapandi og væl framleitt átrúnaðar- og heimspekiligt tilfar eyðkent senditíðina hjá nýggja Kringvarpinum. Hvar eru kjaksendingarnar? Hvar eru reportagurnar? Hvar eru kritisku, djúpu interviewini? Hvar eru vinarligu samtalurnar? Hvar eru fyrilestrarnir? Alt við máta og alt tað, sjálvandi, men við røttu fólkunum, eitt sindur av peningi og, ikki minst, rætta hugburðinum kann ótrúliga nógv koma av skafti. Bara viljin er til staðar!

So, nú hava tit fingið mína áheitan!

Ella ikki.

Lurtaði eftir útvarpinum í gjár, har vinmaðurin Heini tosaði um nýggja ateistafelagsskapin Gudloysi. Fínt átak. Tað er gott at aðrar røddir koma fram í almenna kjakið. Gott at man fær kjak um tingini, serliga viðvíkjandi kristindómi sum almennum hugtaki.

Tað er líka eitt, sum eg havi hug at gera nakrar viðmerkingar til. Heini nevndi, sum føroyskir ateistar dáma at nevna, kristni undirvísingina í fólkaskúlanum. Trupulleikin, sambært teimum, er at kristindómur verður lærdur sum fakta og hetta telur sum indoktrinering. Eg síggi hví teimum dámar illa soleiðis, sum tingini fara fram, men eg haldi heilt erligt ikki at tað er ein serliga stórur trupulleiki. Í prinsippinum er tað kanska óheldugt, at tað verður “prædika” í skúlanum, men í praksis er eingin trupulleiki.

Tað dumma er at ateistarnir, við at kritisera kristniundirvísingina í fólkaskúlanum, prógva at eingin trupulleiki er. Við at kritisera undirvísingina vísa teir, at teir ikki vórðu indoktrineraðir, men heldur komu yvir tað seinni. Og hetta tykist alt at benda á at øll gera. Eg kenni í hvussu er ongan, sum trýr tí, sum lærarin segði í 3. flokki á sama hátt, sum hann gjørdi tá ið hann hoyrdi tað fyrstu ferð. Øll búnast og gera sínar egnu hugsanir um tingini - summi fáa eina meira búna trúgv og summi avnokta trúnna heilt. Tí er indoktrinerandi kristniundirvísingin ikki ein veruligur trupulleiki. Ideologiskt og prinsipielt, ja, men ikki praktist og í veruleikanum. Og tað er veruleikanum, man skal takað støði í. So kritikkurin er sjálvlemjandi.

Eg haldi ikki at tað, sum so, er nakað galið í kristniundirvísingini í skúlanum. Eg haldi tað er gott og passar til støði hjá heilt ungu flokkunum, at man undirvísir um trúgv innani frá. At man tekur støði í børnunum í flokkinum og lærir tey meir um teirra egnu trúgv. Tað gevur meining í hesum samanhangi, at lærubøkurnar handla um fólkakirkjuna, tí flest føroysk fólk og børn eru limir í fólkakirkjuni. Og síðani ger man viðkomandi undirtøk, alt eftir hvør er í flokkinum.

Kristniútbúgvingin skal fylgja aldrinum og búningini hjá næmingunum. Í byrjanini tekna børnini bíbliusøgur og læra onkran sálm. Sum tey blíva eldri, so læra tey um aðrar kristnar rørslur. So um aðrar religiónir og ikki-religión. Tá ið man er komin í framhaldsdeildina/miðnámsskúla, fer man inn á tað meira filosofiska og kritiska. Deiligt! Eg haldi hetta samsvarar væl við intellektuellu búningina hjá fólkum flest.